Судалгааны чиглэл:
Мэдээллийг профессор, багш, ажилтан МУИС-ийн мэдээллийн санд бүртгүүлснээр танд харуулж байна. Мэдээлэл дутуу, буруу тохиолдолд бид хариуцлага хүлээхгүй.
Зохиогч(ид): Ц.Төрбат, V.Alicia, N.Bayarkhuu, D.Batsukh, B.Jan, G.Pierre-Henri
"The spread of herds and horses into the Altai: How livestock and dairying drove social complexity in Mongolia" PLOS ONE, vol. 17, no. 5, pp. e0265775, 2022-5-11

https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0265775

Хураангуй

The initial movement of herders and livestock into the eastern steppe is of great interest, as this region has long been home to pastoralist groups. Due to a paucity of faunal remains, however, it has been difficult to discern the timing of the adoption of domesticated ruminants and horses into the region, though recent research on ancient dairying has started to shed new light on this history. Here we present proteomic evidence for shifts in dairy consumption in the Altai Mountains, drawing on evidence from sites dating from the Early Bronze to the Late Iron Age. We compare these finds with evidence for the rise of social complexity in western Mongolia, as reflected in material remains signaling population growth, the establishment of structured cemeteries, and the erection of large monuments. Our results suggest that the subsistence basis for the development of complex societies began at the dawn of the Bronze Age, with the adoption of ruminant livestock. Investments in pastoralism intensified over time, enabling a food production system that sustained growing populations. While pronounced social changes and monumental constructions occurred in tandem with the first evidence for horse dairying, ~1350 cal BCE, these shifts were fueled by a long-term economic dependence on ruminant livestock. Therefore, the spread into the Mongolian Altai of herds, and then horses, resulted in immediate dietary changes, with subsequent social and demographic transformations occurring later.

Зохиогч(ид): Ц.Төрбат, J.Gantulga
"Монголын буган хөшөө: судалгааны үр дүн ба хадгалалт хамгаалалтын асуудал", Гэрэлт хөшөө, хад чулуун дээр хадгалагдсан соёлын баримтат өвийн өнөөгийн байдал, 2022-4-18, vol. 1, pp. 11-25

Хураангуй

Буган хөшөө хэмээн энэхүү үзэгдэл бол дэлхийн хэмжээнд хосгүй, зөвхөн Төв Ази, тэр дундаа Монгол нутагт төвлөсөн нийгэм-соёлын үсрэнгүй хөгжил, нүүдлийн соёл иргэншлийн гайхашигт гэрч баримт юм. Иймээс ч ЮНЕСКО-ийн Дэлхийн өвийн урьдчилсан жагсаалтад Монгол улсын нэрийн өмнөөс багтаж одоо бүртгэгдэх шатандаа явж байна. Энэхүү илтгэлийг 2021 онд нийтлэгдсэн “Монгол ба бүс нутгийн буган хөшөөний соёл” нэгэн сэдэвт зохиолд Ц.Төрбатын бичсэн Удиртгал ба Ц.Төрбат, Ж.Гантулга, Н.Баярхүү нарын бичсэн Дүгнэлт хэсэгт тулгуурлан хийв. Үүний дээр Монголын буган хөшөөдийн хадгалалтын байдлыг нэмж оруулсан болно. Хадгалалтын байдлын тоон мэдээллийг гаргахдаа 2018 онд анх удаа, 2021 онд хоёрдахь удаагаа хэвлэгдсэн “Монгол ба бүс нутгийн буган хөшөөний соёл” 2 боть каталогийн мэдээллийг ашигласан болно. Энэ илтгэлийн санаануудыг дээрх бүтээлүүдээс дэлгэрүүлэн үзэж болно.

Зохиогч(ид): Ц.Төрбат
"Making clothes, dressing the deceased: Analysis of 2nd century AD silk clothing from the child mummy of Burgast (Altai Mountains, Mongolia)" Archaeological Research in Asia, vol. 29, pp. 100343, 2022-3-22

https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2352226721000891?via%3Dihub

Хураангуй

The analysis of archaeological textiles is a primary source of knowledge about past societies, and the information it provides is remarkably diverse. However, special preservation conditions are needed to obtain an accurate picture of the use of textiles, particularly in the making of clothing. In Tomb 14 at the site of Burgast (Altai Mountains, Mongolia), excavated in 2016 by the French archaeological mission in Mongolia and the Institute of Archaeology of the Mongolian Academy of Sciences, the particular local conditions favoured the preservation of organic materials, including the complete clothing worn by the mummy of a child belonging to the Bulan-Kobin culture. This paper examines several questions on the origin of the raw material used and the role of these garments in funerary practices. The fibre analysis indicates that the silk and taffeta fabrics used to dress the mummy likely from China. We consider a plurality of sources (historical, archaeological, technical study analysis), as silk could have travelled. Our study of the tailoring shows that some of the textiles were probably re-used and provides new insights into clothing design and know-how. We argue that the deceased was dressed with care, and we propose that specific, non-quotidian garments were used for the funeral ceremony. Together, these findings contribute to describing little-known aspects of the Bulan-Kobin culture and hypotheses about its relations within the Xiongnu confederation.

Зохиогч(ид): Ц.Төрбат
"Kazakh Variations for Herders and Animals in the Mongolian Altai: Methodological Contributions to the Study of Nomadic Pastoralism" Nomadic Peoples, vol. 26, no. 1, pp. 33-60, 2022-3-1

https://www.ingentaconnect.com/content/whp/nomp/2022/00000026/00000001/art00004;jsessionid=1w8lxq7eoc78.x-ic-live-02

Хураангуй

Kazakh herders of the Mongolian Altai practice a form of nomadism characterised by high altitudinal amplitude and more frequent movements than in other regions of Mongolia. This paper proposes a local scale study of nomadic practices using an original multidisciplinary methodological approach combining anthropological surveys and several years' GPS data tracking of five herder families' herds. The dialogue between geo-localised and qualitative data over several consecutive years makes it possible to better understand the environmental, economic, social and individual factors that determine nomadic routes and calendars. It also highlights the ways in which herders cope with interannual variations. In particular, this new methodology reveals the importance of temporary herd separations and re-evaluates the frequency of nomadic movements, which might have been underestimated by the classical anthropological approach.

Зохиогч(ид): Ц.Төрбат, С.Лепец, В.Бернар, Д.Жоли, Н.Баярхүү, И.Сонье, А.Заззо
"Occupation et espaces sacrés dans l’Altai mongol", 2022-1-12
Зохиогч(ид): Ц.Төрбат
"Монгол-Францын хамтарсан төслийн хээрийн шинжилгээний ангийн 2021 оны малтлага судалгааны тухай", Монголын археологи, 2021-12-15, vol. 2021, pp. 56-58

Хураангуй

ШУА-ийн Археологийн хүрээлэн ба Францын Үндэсний Байгалийн Түүхийн Музейн судлаачдын хамтарсан “Түрүү түүхэн ба түүхэн үеийн оршин суугчдын цогц судалгаа” төслийн хүрээнд Археологийн хүрээлэнгийн судлаачид 2021 оны 09-р сарын 03-аас 09-р сарын 26-ны хооронд Архангай аймгийн Ихтамир сумын Хойд Тамирын голын хөндийд орших Алтансандал уулын орчимд ажиллав.

Зохиогч(ид): Ц.Төрбат
"Увс аймгийн Бөхмөрөн сумын нутаг дахь “Эрчим-Баян-Өлгий” ХХК-ны “Нүүрст хотгор-1” нэртэй ашиглалтын талбайд хийсэн археологийн авран хамгаалах судалгааны ажлын тухай", Монголын археологи, 2021-12-15, vol. 2021, pp. 122-124

Хураангуй

Баян-Өлгий аймгийн “Эрчим Баян-Өлгий” ХК-ий хүсэлтийн дагуу 2021 оны 07-р сарын 11-ний өдрөөс 07-р сарын 21-ний өдрүүдэд ШУА-ийн Археологийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан Ц.Төрбат, Д.Батсүх, Н.Баярхүү нарын ахалсан судалгааны баг Увс аймгийн Бөхмөрөн сумын нутагт орших нүүрсний уурхайн ашиглалтын талбайд байсан археологийн дурсгалуудад авран хамгаалах малтлага судалгааны ажлыг хийж гүйцэтгэв.

Зохиогч(ид): Ц.Төрбат
"ШАДАТЫН БЭЛЧИРТ ХИЙСЭН МАЛТЛАГА СУДАЛГАА", Монголын археологи, 2021-12-15, vol. 10, pp. 194-197

Хураангуй

Герман улсын Боннын Их сургуулийн “Монголын хүрлийн үеийн археологийн дурсгалуудын он цаг үечлэл” грант төслийн хүрээнд Говь-Алтай аймгийн Тонхил сумын нутаг Шадатын бэлчир хэмээх газарт 2021 оны 7-р сарын 12-27-ны өдрүүдэд малтлага судалгааны ажил хийж гүйцэтгэлээ. Хээрийн шинжилгээний ангийн ахлагчаар доктор (Ph.D), профессор Ц.Төрбат, эрдэм шинжилгээний ажилтан Д.Батсүх, Ц.Цэлхагарав, Говь-Алтай аймгийн музейн ажилтан О.Нэргүй нарын бүрэлдэхүүнтэй ажиллав. Дээрх хугацаанд хүрлийн үеийн түүхэнд холбогдох хүн чулуут байгууламж 1, хиргисүүрийн дагуул байгууламж 3, хөшөө чулуу 1, дөрвөлжин булш 1, он цаг тодорхойгүй чулуун байгууламж 2, нийт 7 тооны дурсгалыг тус бүр малтан судлав. Мөн судалгааны ажлын явцад Хөх булаг хэмээх газарт хүний алганы дүрслэл бүхий зосон зураг болон Дунд Шадатын голд олон сонирхолтой дурсгалуудыг үзэж танилцан анхан шатны баримтжуулалтын ажлыг хийж гүйцэтгэв.

Зохиогч(ид): Ц.Төрбат
"“Тамирын голын Хүннүгийн эрдэнэс” төслийн малтлага судалгааны товч үр дүн", Монголын археологи-2021, 2021-12-15, vol. 10, pp. 101-104

Хураангуй

Монгол банкны захиалгаар хэрэгжүүлж буй “Тамирын голын хүннүгийн эрдэнэс” төслийн хүрээнд 2021 оны 08-р сарын 10-30-ны өдрүүдэд Архангай аймгийн Өгийнуур сумын нутаг Тамирын Улаан хошууны дурсгалт газрын баруун дэнжид орших 69, 70 болон 110 дугаартай харьцангуй том хэмжээтэй 3 булшийг малтан судаллаа. Хээрийн шинжилгээний ангийн ахлагчаар доктор (Ph.D), профессор Ц.Төрбат, эрдэм шинжилгээний ажилтан Б.Эрдэнэ, Ц.Цэлхагарав нар оролцон ажиллав. Хэдийгээр эдгээр булшнууд нь ихэд тоногдож сүйтгэгдсэн байсан боловч зарим сонирхолтой олдвор хэрэглэгдэхүүн илэрч олдсоны дотор урьд өмнө илэрч байгаагүй төмрөөр бүрж, хуудсан алтаар чимэглэсэн эмээл болон хударга хөмөлдрөгний алтан чимэглэлүүд зэргийг дурдаж болно.

Зохиогч(ид): Ц.Төрбат, Ж.Гантулга
"Gantulga, J.-O., Turbat. Ts. (2021) Rock Art Studies in Mongolia (2015-2019). - Rock Art Studies: News of the World VI", 2021-11-11
Зохиогч(ид): Ц.Төрбат
"The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes" Nature, vol. 598, pp. 634-640, 2021-10-20

https://www.nature.com/articles/s41586-021-04018-9

Хураангуй

Domestication of horses fundamentally transformed long-range mobility and warfare1. However, modern domesticated breeds do not descend from the earliest domestic horse lineage associated with archaeological evidence of bridling, milking and corralling2,3,4 at Botai, Central Asia around 3500 BC3. Other longstanding candidate regions for horse domestication, such as Iberia5 and Anatolia6, have also recently been challenged. Thus, the genetic, geographic and temporal origins of modern domestic horses have remained unknown. Here we pinpoint the Western Eurasian steppes, especially the lower Volga-Don region, as the homeland of modern domestic horses. Furthermore, we map the population changes accompanying domestication from 273 ancient horse genomes. This reveals that modern domestic horses ultimately replaced almost all other local populations as they expanded rapidly across Eurasia from about 2000 BC, synchronously with equestrian material culture, including Sintashta spoke-wheeled chariots. We find that equestrianism involved strong selection for critical locomotor and behavioural adaptations at the GSDMC and ZFPM1 genes. Our results reject the commonly held association7 between horseback riding and the massive expansion of Yamnaya steppe pastoralists into Europe around 3000 BC8,9 driving the spread of Indo-European languages10. This contrasts with the scenario in Asia where Indo-Iranian languages, chariots and horses spread together, following the early second millennium BC Sintashta culture.

Зохиогч(ид): Ц.Төрбат
"The isotope record (δ13C, δ18O) of vertical mobility in incremental tissues (tooth enamel, hair) of modern livestock: A reference set from the Mongolian Altai" Quaternary International, vol. 595, pp. 128-144, 2021-9-10

https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1040618221002287?via%3Dihub

Хураангуй

Identifying the isotopic signatures of vertical mobility and alpine meadows exploitation in the teeth of domesticated animals can be a key to understanding the subsistence strategies used by pastoral communities through history. Indeed, the oxygen (δ18O) and carbon (δ13C) isotopic composition of sequentially sampled tooth enamel, used alone or in combination have been commonly employed to investigate altitudinal mobility and alpine exploitation. However, conflicting interpretations of the outcomes of these analyses exist, due in part to the paucity of modern reference datasets. In this study, we propose a new reference set, composed of GPS monitored sheep, goats and horses from the Mongolian Altai, to investigate the influence of vertical mobility and mean grazing altitude, on the C and O isotopic compositions of sequentially sampled tooth enamel and on the C isotopic composition of horse tail hair. We found that δ13C values were negatively correlated with the mean grazing altitude and time of residency of alpine meadows. Although no correlation was found between the average δ18O values of tooth enamel and mean grazing altitude, vertically mobile livestock had a higher intra-tooth range in δ18O values than vertically immobile livestock, possibly reflecting the ingestion of isotopically more diverse sources of water. Moreover, the coefficient of the correlation between δ13C and δ18O values of tooth enamel was - although weakly - negatively correlated with the standard deviation of the animal mean grazing altitude (i.e. reflecting the frequency of altitudinal mobility). These results confirm that δ13C and δ18O analyses of tooth enamel and tail hair can be used to infer animal mobility and land use in modern and ancient times.

Зохиогч(ид): Ц.Төрбат, Ж.Гантулга, Н.Баярхүү, Д.Батсүх, Н.Төрбаяр, Н.Эрдэнэ-Очир, Н.Батболд, Ц.Цэлхагарав
"Монгол ба бүс нутгийн буган хөшөөний соёл. 3-р боть", 2021-9-7
Зохиогч(ид): Ц.Төрбат, С.Константин
"Находка краниума человека европоидного типа из погребения ранней бронзы в высокогорье Монгольского Алтая", Археологические памятники Южной Сибири и Центральной Азии: от появления первых скотоводов до эпохи сложения государственных образований, ОХУ, 2021-4-21, vol. 1, pp. 145-148

Хураангуй

Антропологический состав населения ранних этапов бронзового века Мон- гольского Алтая характеризуется неоднородностью. Череп взрослого мужчины афанасьевской культуры из кургана 1 могильника Кургак гови отличается заметным морфологическим своеобразием на фоне всех исследованных афанасьевских краниологических материалов Южной Сибири и Центральной Азии. Тем не менее афанасьевская группа из трансграничных высокогорных районов Алтая, в которую включены измерительные данные этого черепа, в среднем также характеризуется протоевропеоидным комплексом признаков восточноевропейского происхождения (Эрдэнэ и др., 2020). Среди единокультурных групп она наиболее сходна по краниометрическим и остеологическим характеристикам с серией из могильника Шатар-Чулу в Центральной Монголии, а обе они выделяются еще большей массивностью черепа и максимальными продольными размерами посткраниального скелета.

Сул хараатай иргэдэд
зориулсан хувилбар
Энгийн хувилбар